In de zomer van 1964 filmde J.W.L. Adolfs in Ter Apel een dag lang bewoners voor hun huizen, schoolpleinscènes met spelende kinderen, winkeliers, plaatselijke industrie en aan het einde een optocht met het muziekkorps voorop. Die film is na een tijd spoorloos geweest te zijn, weer opgedoken en is nu beschikbaar gekomen in digitale vorm. Aangevuld met geluidsfragmenten is getracht de sfeer van de tijd waarin de film is opgenomen te benaderen. De daaraan toegevoegde achtergrondmuziek van Klaas Spekken heeft geresulteerd in een evenwichtige film die een prachtig sfeerbeeld toont van de vroege ’60-er jaren. Na 48 jaar blijkt de film ook een fascinerende momentopname te zijn van een dorp dat sindsdien grote veranderingen heeft ondergaan, vooral in sociaal-maatschappelijk opzicht. Voor de jongere generatie Ter Apelers en nieuwe inwoners is deze film vermoedelijk een eye-opener, voor oudere ingezetenen ongetwijfeld een weemoedig terugzien.

Klik hier voor filmstills

De dorpsfilms van J.W.L. Adolfs

In de actie "Heel Nederland op de film" was het doel reclame te maken voor de plaatselijke verenigingen in alle Nederlandse dorpen en kleine steden. Het idee was uitgedacht door de Enschedese zakenman J.W.L. Adolfs (1917-1977).  Op de foto hiernaast staat hij rechts met links één van zijn cameramannen. Met de slogan: "iedere inwoner kan zichzelf eens als filmster op het witte doek gaan zien" trok Adolfs tussen 1948 en 1970 door heel Nederland.

Aanvankelijk was het doel reclame voor muziek –of zangverenigingen, af en toe ook andere verenigingen zoals schuttersverenigingen, Comités voor Ouden van Dagen, Jonge Boeren, plattelandsvrouwenverenigingen en dergelijke. Vanaf 1960 kwamen hier de plaatselijke afdelingen van de Nederlandse Blindenbond bij. De opzet van de films was een bewegend foto-album van het dorp te maken, waarbij zoveel mogelijk activiteiten, verenigingen en inwoners getoond werden. De verwachting was, dat door het geven van een zo volledig mogelijk beeld van het alledaagse dorpsleven, compleet met zoveel mogelijk portretten van inwoners, er een maximaal aantal inwoners de vertoningen zou bijwonen, en aldus de kas van de opdrachtgevende vereniging spekken. Ook was de verwachting, dat de reclame voor de vereniging er toe zou leiden, dat er zich nieuwe leden of donateurs zouden melden.

Voor Adolfs zelf bestond de winst uit de recette van de filmvoorstellingen plus de gelden die binnenkwamen uit de reclame voor de plaatselijke middenstand. Voor een bepaald bedrag konden de lokale winkeliers zich namelijk van tevoren opgeven om in beeld te komen. Voor 20 gulden werden winkel en personeel korte tijd gefilmd, wie langer wilde moest meer betalen.

meester of juf, waarna de camera wordt opgesteld voor de ingang van de school. Op dat moment begint de pauze en komen alle kinderen langs de draaiende camera naar buiten. Op het schoolplein wordt dan de jeugd gefilmd tijdens bokspringen, tikkertje, dansen in de kring etc. Daarna volgt dan een opname van een middenstander in zijn winkel waar het dan ineens opvallend druk is. ’s Middags volgen demonstraties van de verschillende verenigingen. Tussendoor werden zoveel mogelijk inwoners van het dorp gefilmd i

Bovenstaande tekst is deels gebaseerd op een uitvoerig artikel over de filmer Adolfs, zijn werk en zijn films. Dit artikel “Heel Nederland op de film” van Eddy Appels uit 2003 is te vinden op het internet. Klik hier voor dat artikel.

Herkomst van de film over Ter Apel in 1964.

De film over Ter Apel werd aangekocht door het bestuur van de commissie die de reunie in 1981 van de OLS Ter Apel West organiseerde. De film was daarvoor slechts éénmaal vertoond in de winter van ‘64/65.  Na de vertoning op de schoolreünie in 1981 is de film in de vergetelheid geraakt. De O.L.S. Ter Apel West was inmiddels opgeheven maar in 2009 werd de film teruggevonden. In de daaropvolgende 2 jaar werd de film digitaal gerestaureerd, opnieuw gemonteerd en van tussentitels voorzien. Anders dan in de film ‘Ter Apeler Trek’ uit 1952 spelen de plaatselijke winkeliers nu slechts een bijrol. De winkels van Rugge en Bogaars komen kort in beeld, die van Jan Ananias daarentegen uitgebreid. Ook hotel de Posthoorn en hotel Schot komen prominent in beeld. Ambulante verkopers hoefden vermoedelijk niet te betalen om gefilmd te worden. Markante verkopers als melkboer Sicco Bos en groenteboer Bennie Seip zijn daardoor gelukkig voor het nageslacht vastgelegd. In hoeverre de Ter Apeler industrie moest betalen om gefilmd te worden is niet bekend. Helaas is dat nu ook niet meer na te gaan want geen van de gefilmde grote bedrijven bestaat nog. De film laat -soms pijnlijk duidelijk- zien hoe Ter Apel in de afgelopen 48 jaren grote veranderingen heeft ondergaan. Niet één van de gefilmde lagere scholen bestaat nog op de in 1964 gefilmde lokatie. De hotels Schot en de Posthoorn zijn verdwenen. Hetzelfde geldt voor het voetbalveld van STA en de tennisbaan naast het Boschhuis. Het in  1963 gebouwde Kloosterheerd is inmid-dels gesloopt.  Daarnaast is het straatbeeld in grote delen van ter Apel aanzienlijk gewijzigd door nieuwbouw en sloop waarbij soms hele straten zijn verdwenen. Ook is sociaal-maatschappe-lijk opzicht is er heel veel veranderd. Zou het nu nog voorstelbaar zijn dat alle lokale verenigingen zouden willen paraderen langs een draaiende camera ?

De restauratie en nabewerking van de film

De filmspoel met in totaal ruim 1 uur aan 8 mm filmmateriaal bleek de afgelopen 48 jaar goed te hebben doorstaan. Het bleek echter dat meerdere keren geprobeerd was om de film te projecteren met een super-8 projector waardoor nogal wat beschadigingen waren ontstaan. Desondanks was de film goed te digitaliseren. Het bleek dat de afzonderlijke fragmenten die op verschillende locaties in Ter Apel waren opgenomen, in een niet-logische volgorde achter elkaar waren gemonteerd waardoor van enkele fragmenten de context niet te duiden was. In de digitale versie werd die volgorde logisch gemaakt en werd als het ware een filmische rondrit door het dorp gemaakt. Om ook de huidige kijkers enige houvast te geven waar de opnames waren gemaakt, werden tussentitels toegevoegd waarin locatie en onderwerp worden aangegeven. Uit de film werden ongeveer 1000 stilstaande beelden geselecteerd die vervolgens op papier werden afgedrukt en in een album werden gebundeld. Dat album heeft een rondgang gemaakt langs verschillende Ter Apelers waardoor van veel extra informatie werd verkregen.

In de hermontage werden de diverse onderwerpen evenwichtiger over de speelduur verdeeld. Waar nodig werden contrast en helderheid iets aangepast . De diverse shots van enkele scholen worden afgewisseld met gedetailleerde opnames uit de toenmalige Ter Apeler industrie, verschillende woonwijken en winkeliers. De film was oorspronkelijk opgenomen zonder geluidsregistratie. Gelukkig bleken nog enkele originele geluidsopnames uit die tijd te bestaan. Aangevuld met andere geluidsfragmenten is daarmee getracht de sfeer van de tijd waarin de film was opgenomen te benaderen. De daaraan toegevoegde achtergrondmuziek van Klaas Spekken heeft geresulteerd in een evenwichtige film die een prachtig sfeerbeeld weergeeft van de vroege ’60-er jaren in een (nog) plattelandsdorp in ontwikkeling.

De originele films zijn inmiddels ondergebracht in de bij het GAVA (Gronings Audio Visueel Archief). Daar liggen ze onder optimale bewaarcondities bij strikt geregelde temperatuur en luchtvochtigheidsgraad.

De inhoud van de film in het kort

De film is in de nieuwe montage opgezet als een reis door het dorp van grofweg Oost naar West. Begonnen wordt bij de Duitse grens in Barnflair waar in die tijd de grens nog echt een grens met een slagboom was. Tot 1971 was die grens ‘s nachts gesloten. Daarna wordt een bezoek gebracht aan de christelijke lagere school aan de Oostzijde van de Schotslaan waar meester Clevering schoolhoofd was. De lagere schoolkinderen en ook de kleuters worden close-up in beeld gebracht, evenals de onderwijzeressen Hubbeling en Lyklama. In het volgende fragment komt uitvoerig de fabriek van Lignostone in beeld. Het produktieproces van weefspoelen wordt van begin tot eind getoond. Letterlijk is te zien hoe een boomstam uiteindelijk tot weefspoel wordt gevormd. De werknemers komen alle goed herkenbaar op hun werkplek in beeld. Aan het eind van het fragment een doorkijkje in de AGO-straat.

De openbare lagere school aan de Schotslaan is de volgende tussenstop. Schoolhoofd meester Laarman, juffrouw Zuur en ander onderwijzend personeel komen voorbij. In de klassieke Adolfs opzet begint het fragment met kinderen die de voordeur van de school uitkomen, daardoor haarscherp herkenbaar. Daarna gaat het verder langs de Oosterstraat waarbij onderweg onder andere groenteboer Bennie Seip, Mr Geert Sassen en kapper Steenhuis worden gefilmd. Een onvergetelijk fragment is het afdraaien van de Roswinkelerbrug door mevrouw Rosenveld. Ook wordt een blik geworpen op het oude GADO busstation met daarvoor het pand van kapper Zonneveld. Vervolgens wordt de manufacturenzaak van Bogaars –bijgenaamd ‘Frederik Fluweel’ bezocht. Dan, waarschijnlijk rond het middaguur wordt gefilmd bij confectiefabriek grol aan de Oude Weg. We zien Willem Grol scherp de tijd in de gaten houden als de middagpauze begint. Ook vader Jan Grol komt voorbij, evenals vele anderen haarscherp in beeld, de dames met prachtige jaren ’60 kapsels. Waarschijnlijk krijgt de filmploeg dan tussen de middag een maaltijd geserveerd in hotel de Posthoorn alwaar Henk van Limburg en zijn vrouw de gasten verzorgen. Henk met witte jas in het cafégedeelte samen met ober Jan Krijgsveld (in pak met vlinderstrik) en zijn vrouw achter het fornuis in de keuken. Aansluitend wordt gefilmd in de grote zaal van de Posthoorn waar de kinderen van rijwielhandelaar Chris Schuiling een show met fietsacrobatiek opvoeren voor de leden van de accordeonvereniging. Dan wordt weer een school bezocht, dit keer de openbare kleuterschool die dan nog gehuisvest is in het gebouw aan de Vijverstraat waarin later de Jan Westerschool zal komen. Juffrouw Siegers temidden van haar kleuters wandelt langs de Bentlagestraat en speelt met hen op het schoolplein. Zuivelhuis Rugge is dan aan de beurt. In het winkelpand aan de Hoofdstraat worden niet alleen dhr en mevr Rugge gefilmd, ook de klanten aan de andere zijde van de toonbank worden in beeld gebracht. Een meisje dat een plakje worst krijgt laat er geen twijfel over bestaan dat Rugge smakelijke producten levert. Aan het einde van dit fragment een toevallige ontmoeting op straat met kolenhandelaars Klok uit Valthermond. Dan gaat het de hoek om, van de Hoofdstraat af de Stationsstraat in naar de winkel van Jan Ananias, ook wel Jan Haantje bijgenaamd. Ananias had de allereerste zelfbedienings-winkel in Ter Apel. Dat klanten zomaar zelf artikelen uit de stelling mochten halen was duidelijk  nieuw in die tijd en dat wordt in de film ook herhaaldelijk getoond. Dan volgt een aantal korte fragmenten rond het plantsoen waarin onder andere de familie Bliek een vouwcaravan versleept, de douane-ambtenaren zich laten filmen bij hun kantoor aan de Heemker Akkerstraat en waarin dhr Schomaker (van de herenkledingzaak) de eendjes in de vijver voert. De filmploeg maakt dan weer een aantal binnenopnames in het Kloosterheerd, toen nog uitsluitend bejaardenhuis. Hendrik Eefting laat zien hoe goed hij kan biljarten. Sport mocht niet ontbreken in de Adolfs-films en we zien dan ook een partijtje bedrijfsvoetbal op het STA-terrein. Welke ploegen tegenover elkaar staan is niet duidelijk, wie er aan de kant staan is des te beter herkenbaar. Als speler is overigens meester Hans Smit van de Westerstraatschool te zien. Opmerkelijk, want in het daaropvolgende fragment is hij zichtbaar als schoolhoofd op zijn eigen schoolplein, samen met zijn collega’s Bosklopper, de Vries en mevrouw Bouwman. In dit fragment zijn 2 vaste elementen uit de dorpsfilms van Adolfs te zien: het haasje-over-springen en als eindshot de juichende kinderen die op de draaiende camera toe komen rennen.  Vervolgens wordt in de film de route langs de Westerstraat voortgezet. Het tijdstip van de dag is echter duidelijk later, de zon staat lager en alle mensen zijn thuis, dat moet dus na afloop van werktijd zijn geweest terwijl de opnames op de lagere school duidelijk midden op de dag zijn gemaakt. Dat doet evenwel geen afbreuk aan de beelden; bewoners die trots een pas geslachte kip, het jongste kleinkind of de nieuwe krulspelden laten zien. In het begin van het volgende fragment duikt meester Hans Smit weer op, nu gezeten in een ponykarretje dat vanaf de Hoofdstraat over de brug naar de Westerstraat rijdt. Het karretje wordt gevolgd door een Volkswagen kever waarin onmiskenbaar badmeester Heini ter Veen achter het stuur zit. Daarop gaat de camera richting Viaduktstraat, langs garage Hofkamp en dan de St Luciastraat in. In die pas gebouwde woonwijk wordt onder andere een bezoek gebracht aan de slaapkamer van een kleuter die wat verbaasd de camera in blikt. In dat fragment komt ook journalist Sanders in beeld. Hij was werkzaam bij het Ter Apeler Nieuws en Advertentieblad, uitgegeven door de firma Negen. Sanders komt ook elders in de film in beeld.  Dan volgt een fragment over het gebied ten Noorden van de Bentlagestraat. Veel jonge gezinnen worden gefilmd maar ook een prachtige opname van melkboer Sicco Bos zoals heel veel Ter Apelers hem gekend hebben met zijn driewieler en leren geldbuidel over de schouder. Het politiebureau wordt met een bezoek vereerd en inspecteur Witteveen en agenten Bosker en Ennik zien we druk doende met administratieve werkzaamheden. Daarna krijgen we ook de politiecellen te zien. Het gebied rondom het oude Klooster is dan aan de beurt. Op het terras voor het Boschhuis zien we burgemeester Loopstra, Blydenstein-directeur Berenpas, Lignostone-directeur van der Kamp. Wat het gespreksonderwerp is wordt helaas niet duidelijk. De film vervolgt dan op de naast het Boschhuis gelegen tennisbaan waar o.a. Hans en Fien Wachters op respectievelijk de scheidsrechterstoel en het gravel herkenbaar zijn. Het volgende fragment is een uitvoerige rondgang in de weverij van Blydenstein-Willink op het industrieterrein van Ter Apel. Gedetailleerd worden de weefgetouwen getoond met daarin de door de Lignostone vervaardigde weefspoelen. Vervolgens gaan we terug naar het centrum van Ter Apel, naar de kelder onder het Parochiehuis van de R.K.-kerk. Van daaruit stuurt Radio Suzanna geluidsbanden naar ontwikkelingslanden. Dit filmfragment gaat vergezeld van originele geluid-opnames uit die tijd. Na een korte rondgang in de RK-kerk wordt daarna weer overgeschakeld op het protestantisme want  dan wordt de Christelijke school aan de Viaduktstraat bezocht. Binnen- en buitenopnames tonen behalve de leerlingen ook de onderwijzers Kalkhoven en Idema. Dan nog een laatste bezoek aan de Ter Apeler horeca in de vorm van café-restaurant Schot. Niet alleen het café en de slijterij komen in beeld, ook de kegelbanen en de snackbar (de eerste met zelfbedieningsklepjes) worden in volle actie getoond. Eigenaars dhr en mevr Visscher laten zelf de ballen stevig rollen. Een rondgang door de pas opgeleverde woonwijk tussen de Dr Bekenkamp-straat en de Hoofdstraat besluit dan de filmische rondgang door Ter Apel. Ook daar weer gezinnen trots poserend in de deuropeningen van hun pas betrokken woningen. De filmdag wordt dan afgesloten volgens het klassieke Adolfs stramien met een defilé van nagenoeg alle verenigingen. Daarbij lopen de deelnemers in een lange stoet langs de camera, ze kijken daarbij tegen de avondzon in en daardoor zijn de gezichten van de mensen goed herkenbaar op de film. Plaats van opname is recht voor de RK-kerk aan de Hoofdstraat. Ook in dit fragment komt Heini ter Veen weer  (toevallig ?) langs in zijn VW kever. Een andere bekende Ter Apeler die langs komt is meester Jan Wester. Met deze werkwijze slaagde Adolfs erin om in ongeveer 2 minuten filmtijd enkele honderden mensen langs de camera te krijgen en hen –volgens zijn credo- “allen te maken tot sterren op het witte doek”.  Adolfs heeft met deze film een prachtige momentopname gemaakt van een tamelijk traditioneel dorp dat zich in de vroege 60-er jaren ontwikkelt tot een streekcentrum met industrie en een rijk verenigingsleven.

Alle (meer dan 1000) stilstaande filmbeelden zijn op een aparte pagina te zien met beschrijvingen als u hier klikt. Herkent u meer afgebeelde personen ? Mail het ons: redaktie@oudterapel.nl

 
Hier werd gefilmd in 1964:

     Klik hier voor een grotere versie van deze plattegrond

Plattegrond van Ter Apel met daarop de filmlokaties van destijds, corresponderend met de nummers van de hoofdstukken in de film.

Deze film werd mede mogelijk gemaakt door inzet van de volgende personen: dhr H. Eenjes, dhr A. Meendering, dhr T. Bosklopper, dhr K. Pals en mw H. Pals-Frenkel, mw R. Blanke-Bokel, mw W. Schoonbeek-Been, dhr A. Wagt, dhr J. Bruinsma, dhr J. Kruit, dhr H. Wachters, dhr J. Timmerman, dhr J. Klein, mw E. van Wijk-Hamminga, dhr A.C.Smit,   dhr D. Wolf en mw E.D.R. Wolf-Dijkstra.

Klaas Spekken

Klaas Spekken verzorgde de achtergrondmuziek bij deze film. Ondanks dat hij zijn hele leven al met muziek bezig is mag Klaas Spekken een laatbloeier genoemd worden. Pas op 40 jarige leeftijd heeft hij zijn eerste CD uitgebracht (Retour Troapel) en in de jaren daarna zijn  regelmatig nieuwe CD’s uitgekomen. De teksten van de meeste van zijn liedjes zijn geschreven door Dina Bellinga, een jeugdvriendin die hij al vanaf zijn derde levensjaar kent. Klaas zingt prachtige Groninger liedjes die in ieder nummer een duidelijke sfeer oproepen. Maar ook vertolkt hij werk van anderen (Frank Sinatra, Venice en Freddie Aguilar, maar ook An Kuipers). En ook mét andere artiesten staat Klaas op het podium. Wia Buze, Alex Vissering, en Hans van der Lijke zijn maar enkele namen van bekende Groninger zangers waarmee hij duetten heeft gezongen. In de film worden uiteenlopende sfeerbeelden opgeroepen. Bij die filmfragmenten werden met zorg geluidstracks uit de begeleidingsmuziek van Klaas gekozen die wonderlijk mooi harmoniëren met de filmbeelden. Ter gelegenheid van zijn 12,5 jarig jubileum als artiest heeft Klaas onlangs de verzamel CD “Miezulf” uitgebracht en is bezig met een gelijknamige theatertoernee. klik hier naar de website van Klaas

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Foto: Peter  Blokzijl  Discografie

2000 Retour Troapel

2002 Wat ik die zeggen wil

2004 Takken in de wind

2004 Doe lopst noeit allain

2008 Zun en Schare

2010 Ofschaaid zunder woorden

 De film op DVD zal binnenkort beschikbaar komen. Mededelingen volgen op deze website en via de lokale pers.